'Xəzəri itiririk': Dayazlaşmanı dayandırmaq mümkündürmü?

Xəzər dənizi təhlükədədir. Aprelin 22-də Astanada başlayan iclasda insanlar Xəzər dənizindən danışırlar. Müzakirə olunan əsas məsələ Xəzər dənizinin dayazlaşmasıdır. Ekspertlər hesab edirlər ki, vəziyyəti yaxşılaşdırmaq üçün təkcə danışmaq kifayət deyil. Onlar bildirirlər ki, Rusiya başqaları ilə işləməyə hazır olmalı, neft şirkətləri isə fəaliyyətlərində daha diqqətli və dürüst olmalıdırlar.

Xəzər dənizi xüsusidir, çünki o, okeanla birbaşa əlaqəsi olmayan bir su hövzəsidir. Xəzər dənizini beş ölkə bölüşür: Qazaxıstan, Rusiya, Azərbaycan, İran və Türkmənistan. Qazaxıstan, Azərbaycan və Rusiyanın Xəzər dənizində böyük neft və qaz ehtiyatları var.

20 ildir ki, Xəzər dənizi dayazlaşır. Su xeyli geri çəkilib və bu, ətraf mühit üçün çox pisdir. Xəzər suitisi təhlükə altındadır; onların cəmi 10 faizi qalıb.

Xəzər dənizini xilas etmək istəyən qrupun rəhbəri Vadim Ni deyib ki, biz Xəzər dənizini itiririk. O, suyun sürətlə geri çəkilməsindən narahatdır. Bəzi yerlərdə su 35 kilometr geri çəkilib. O hesab edir ki, 2025-ci ilə qədər suyun səviyyəsi çox aşağı düşəcək. Bu, sahil xəttinin formasını dəyişdirəcəyi və bəzi ərazilərin quruyacağı üçün böyük problemdir.

Bəzi insanlar neftın Xəzər dənizini çirkləndirdiyini düşünürlər. Onlar suyun üzərində bəzi ləkələr görüblər, lakin hökumət suyun o qədər də çirkli olmadığını deyir. Peyklər Xəzər dənizinin şəkillərini çəkib və neftə bənzəyən 40 ləkə aşkar ediblər. Ekoloqlar neft hasilatının dənizi çirkləndirdiyini düşünürlər, lakin onların əllərində kifayət qədər məlumat yoxdur.

Qazaxıstan hökuməti bu ləkələrin kölgə olduğunu bildirib. Kaşaqan yatağına cavabdeh olan şəxslər isə suda neft olmadığını deyiblər.

Əsas problem Xəzər dənizinin dayazlaşmasıdır. Bu, dənizdə yaşayan heyvanlar üçün pisdir. 2022-ci ildə su çirkli olduğu üçün çox sayda suiti tələf olub. Aktau və Kurık limanları suyun çox dayaz olması səbəbindən çətinliklərlə üzləşib. Gəmilər əvvəlki qədər yük daşıya bilmir və dənizin dibi daim qazılmalıdır.

Bəzi insanlar Xəzərin dayazlaşmasının başqa problemlərə də yol açacağını düşünürlər. Bu, yüklərin Çindən Avropaya daşınmasına təsir edə bilər. Həmçinin dəniz kənarındakı şəhərlərdə istilik, elektrik və su təminatında problemlər yarada bilər. Bəzi siyasətçilər hesab edirlər ki, insanlar evlərini tərk etmək məcburiyyətində qala bilərlər.

Vadim Ni deyib ki, dəniz dayazlaşanda duz və toz fırtınaları yaranır. Bu fırtınalar uzaq məsafələrə yayıla bilir, kənd təsərrüfatına və insanların sağlamlığına zərər verir.

Qazaxıstan prezidenti Xəzər dənizi ilə bağlı vəziyyətin çox pis olduğunu deyib. Azərbaycan prezidenti qeyd edib ki, Rusiyanın hərəkətləri problemin bir hissəsidir. Rusiya prezidenti isə problemin insan amili və iqlim dəyişikliyi daxil olmaqla müxtəlif səbəblərdən qaynaqlandığını bildirib.

Xəzər dənizinə kömək üçün bir layihə var. Dünya Bankı çirklənməyə nəzarət etmək və dəniz heyvanlarını qorumaq üçün 20 milyon dollar ayırır.

Xəzər dənizi problemi Astanada müzakirə olunur. Ekspertlər kömək üçün çox iş görüləcəyinə inanmırlar. Bir ekspert deyib ki, bəyanat veriləcək və bəzi layihələrə pul ayrılacaq, lakin o, çirklənməni həqiqətən dayandırmaq üçün ciddi bir addım atılacağını düşünmür.

Xəzər dənizinin dayazlaşmasının əsas səbəbi dənizə tökülən suyun azalmasıdır. Volqa çayı Xəzərə tökülən əsas çaydır, lakin o da dayazlaşır. Bu, həm iqlim dəyişikliyi, həm də tikilmiş bəndlər və su anbarları ilə bağlıdır.

Qazaxıstan Rusiyadan su axınını artırmağı xahiş etsə də, Rusiya rədd cavabı verib. Ekspertlər hesab edirlər ki, Xəzər dənizini paylaşan bütün ölkələr çirklənməni dayandırmaq, suyu idarə etmək və iqlim dəyişikliyi ilə mübarizə aparmaq üçün birlikdə çalışmalıdırlar.

Vadim Ni vəziyyətin çox ciddi olduğunu düşünür. Xəzər dənizinə kömək etmək üçün nəsə etməsək, bu, fəlakət ola bilər. Digər bir ekspert ətraf mühitin qorunması ilə bağlı çox ümidli deyil. O deyib ki, baş verən hər yaxşı şey üçün iki və ya üç pis şey olur. Xəzər dənizi təhlükədədir. Ona kömək etmək üçün nəsə etməliyik. Xəzər dənizi çox vacibdir, onu itirə bilmərik.