Azərbaycanın Rifah Fondu: Xəbərdarlıq Siqnalı

Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Fondu (ARDNF) hasilatın azalması və dünya bazarındakı dəyişikliklərlə mübarizə apardığı bir vaxtda yol ayrıcındadır. Hesablama Palatası bildirir ki, fondun gəlirlərinin 2012-2026-cı illər aralığında son on beş ilin ən aşağı səviyyəsinə düşəcəyi proqnozlaşdırılır. Bunun səbəbi neft hasilatının azalması, tranzit gəlirlərinin sabit qalması və iri energetika layihələrindən gözlənilən dividend hədəflərinin reallaşmamasıdır. Dünya bazarında neft qiymətlərinin kifayət qədər sabit olmasına baxmayaraq, fond öz büdcə proqnozlarını yerinə yetirməkdə çətinlik çəkir; bu isə o deməkdir ki, vəziyyət dəyişməsə, fondun aktivləri sürətlə tükənə bilər.

Fond üçün ən böyük problemlərdən biri tranzit gəlirlərinin demək olar ki, tamamilə itirilməsidir. Rusiya-Ukrayna müharibəsi səbəbindən Qərb İxrac Boru Kəməri və Qara dəniz marşrutları vasitəsilə neft və qaz nəqli dayanıb. Tranzit gəlirləri milyonlarla manatdan cəmi bir neçə min manata düşüb. Həmçinin, Cənub Qaz Dəhlizi və STAR neft emalı zavodundan gözlənilən dividendlər hələ ki, daxil olmayıb. ARDNF 2026-cı il büdcəsində bu layihələrdən vəsait daxil olacağını gözləsə də, SOCAR dividend ödənişlərinin 2029-cu ilə qədər ehtimal olunmadığını bildirir. Bu, proqnozlarla real vəziyyət arasında böyük fərq yaradır.

Fondun investisiya seçimləri müxtəlif nəticələr göstərib. 2025-ci ildə səhm və istiqraz sub-portfelləri cüzi qazanc əldə etsə də, dəyəri 4,6 milyard dollardan çox olan daşınmaz əmlak portfeli heç bir gəlir gətirməyib. London, Moskva, Paris və Tokiodakı mühüm mülklər kommersiya daşınmaz əmlak bazarındakı qlobal ləngimədən zərər çəkib. Artan faiz dərəcələri və dünyadakı qeyri-müəyyənlik vəziyyəti daha da pisləşdirir. Digər tərəfdən, qızıl fondun aktivlərinin "xilaskarı"na çevrilib. Qiymətlərin kəskin artması və əlavə alışlar qızıl portfelinin təxminən 23 milyard dollara qədər böyüməsinə səbəb olub ki, bu da fondun ümumi investisiyalarının üçdə birindən çoxunu təşkil edir.

Enerji biznesi ilə yanaşı, Hesablama Palatası dövlət infrastruktur layihələrində, xüsusən də Bakı Metropolitenində maliyyə idarəçiliyində nöqsanların olduğunu qeyd edir. Yeni "Bənövşəyi xətt"də aparılan auditlər bir milyon manatdan çox əlavə xərcləri və 2024-cü ildən bəri həll olunmamış təsdiqlənməmiş büdcə dəyişikliklərini üzə çıxarıb. Hasilatın 2010-cu ildəki səviyyədən xeyli aşağı olduğu "Azəri-Çıraq-Günəşli" yataqlarının zəifləməsi ilə birlikdə bu yerli problemlər Azərbaycanın ənənəvi sərvət mənbələrinin yox olduğunu göstərir. Bu isə o deməkdir ki, ölkə əlində qalan ehtiyatlarla çox ehtiyatlı davranmalıdır.