Azərbaycanın 2025-ci il üzrə İnsan Hüquqları Hesabatı: Təklif olunan islahatlar və davam edən narahatlıqlar

Səbinə Əliyeva

Milli Məclisin İnsan hüquqları komitəsi bu yaxınlarda Azərbaycanın İnsan Hüquqları üzrə Müvəkkilinin (Ombudsmanın) 2025-ci il üzrə illik hesabatını müzakirə etmək üçün toplaşıb. Səbinə Əliyeva tərəfindən təqdim olunan builki hesabatda ölkə siyasətinin təkmilləşdirilməsi üçün bir sıra hüquqi və sosial dəyişikliklər təklif edilir. Buna baxmayaraq, insan hüquqları sahəsində çalışan bəzi mütəxəssislər uzun müddətdir mövcud olan problemləri hələ də sual altına qoyurlar.

Hesabatın əsas mövzularından biri həbsxanadakı gənclər üçün təhsil imkanlarının yaxşılaşdırılmasıdır. Ombudsman yetkinlik yaşına çatmayanlar və az ağır, zorakılıqla müşayiət olunmayan cinayətlərə görə məhkum edilmiş şəxslərin ali məktəblərə qəbul imtahanlarında iştirakına şərait yaradan sistemin qurulmasını təklif edir. Məqsəd, təhsil vasitəsilə onların reabilitasiyasına və cəmiyyətə yenidən inteqrasiyasına kömək etməkdir.

Hesabatda həmçinin distant (məsafədən) təhsil alan şəxslər üçün hərbi xidmətdən möhlət hüququ da qeyd olunur. Hazırda bu tələbələr əyani təhsil alanlarla eyni möhlət imkanlarına malik deyillər. Ombudsman təhsilin fasiləsizliyini təmin etmək üçün bu məsələnin həll olunmalı olduğunu hesab edir.

Beynəlxalq standartlara uyğunlaşmaq üçün hesabatda nəqliyyat subsidiyalarının bərpası tövsiyə olunur. Hökumət 2002-ci ildə gediş haqqı güzəştlərinin əksəriyyətini ləğv edib və hazırda tələbələr, təqaüdçülər və əlilliyi olan şəxslər nəqliyyat üçün tam məbləğ ödəyirlər. Ombudsman həssas qruplara kömək məqsədilə bu güzəştlərin yenidən tətbiq olunmasını istəyir.

Hesabatda həmçinin Bakıya daha müasir avtobusların gətirilməsi təklif olunur. Məqsəd, insanları şəxsi avtomobillər əvəzinə ictimai nəqliyyatdan istifadəyə təşviq etməkdir ki, bu da şəhər mərkəzindəki tıxacların azalmasına kömək edə bilər.

Əlillik dərəcəsinin qiymətləndirilməsi hələ də mübahisəli məsələ olaraq qalır. Son hüquqi dəyişikliklərdən sonra bir çox insan əlillik sertifikatı almağın çətinləşməsindən şikayətlənir. Ombudsman qiymətləndirmə prosesinin sadələşdirilməsini istəsə də, bəzi ekspertlər tələblərin qəsdən sərtləşdirildiyini və ehtiyacı olanların dövlət dəstəyi almasının çətinləşdiyini düşünürlər.

Bu tövsiyələrə baxmayaraq, Ombudsmanın fəaliyyəti yerli insan hüquqları müdafiəçiləri tərəfindən tənqid olunmağa davam edir. Onlar iddia edirlər ki, təsisat yarandığı 2002-ci ildən bəri ölkənin müvəqqəti saxlama yerləri və həbsxanalarında hər hansı işgəncə faktını rəsmi şəkildə sənədləşdirməyib və bu barədə məlumat verməyib.

Bəzi müdafiəçilər deyirlər ki, Ombudsmanın rəyləri hüquq-mühafizə orqanlarının səlahiyyətlərinə müstəqil nəzarət funksiyasını yerinə yetirmək əvəzinə, çox vaxt rəsmi dövlət bəyanatları ilə üst-üstə düşür. Bəziləri 2025-ci il hesabatını həbsxana sistemindəki sui-istifadə və hüquqi problemlərin ciddi şəkildə həlli üçün əldən verilmiş növbəti bir şans kimi görürlər.

İnsan Hüquqları üzrə Müvəkkili təsisatı 2002-ci ildə yaradılıb. Elmira Süleymanovanın təxminən 20 illik fəaliyyətindən sonra 2019-cu ildə bu vəzifəyə Səbinə Əliyeva gətirilib. Onun təyinatı tez-tez siyasi prizmadan qiymətləndirilir, çünki o, Milli Məclisin deputatı və hakim Yeni Azərbaycan Partiyasının (YAP) rəhbərliyində təmsil olunan Siyavuş Novruzovun həyat yoldaşıdır.